Kur'an'daki Sonu Gelmez Tekrarlamalar ve Bundan Doğma Sakıncalar

Kur'an bitmeyen ve bilimselliğe ters düşen tekrarlamalarla doludur: çoğu zaman aynı sözcükler ve aynı tümceler, bazen birkaç ayet arayla ya da aynı surenin ya da farklı surelerin çeşitli yerlerinde sıralanmış olarak yer almıştır. Çoğu ayetler pek belirsiz değişikliklerle farklı yer­lerde sonu gelmezcesine tekrarlanmıştır. Aynı dinsel olaylar ve aynı masallar, bölük pörçük şekilde farklı surelere dağıtılmış olarak anlatıl­mıştır. Eğer bu tekrarlamalar ayıklanmış olsa, kitabın hacmi muhteme­len üçte bire inecektir. Hemen belirtelim ki, insan zekasının ve dü­şünme gücünün yıpranmassında, bu gereksiz tekrarlamaların büyük bir rolü olduğu muhakkaktır. Ve şu da muhakkaktır ki, bu tekrarlamalar, Kur'an'ın Tanrı yapısı değil, fakat insan yapısı bir kitap olduğu kanısını pekiştirecek nitelikte şeylerdir. Kitapta yer alan tekrarların tümünü bu­raya sıkıştırmaya imkan olmadığı için, birkaç örnekle yetineceğiz.

 

Her şeyden önce şuna işaret edelim ki, Kur'an sözcüğü, ayetlerde 70 kez geçer; ayrıca da "kitap" sözcüğü şeklinde 75 kez yer alır ve bu ayetler en fazla tekrar olunan ayetlerdir.( Fakat, bunun dışında "furkan". "zikr" ya da "kitap" deyimleriyle de Kur'an'dan söz edilir. Bu kotluda bkz. Turan Dursun, Kur'an Ansiklopedisi, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1994, c.7,s.233 vd.) Hemen hepsinde Kur'an'ın Tanrı'dan gelme olduğu konusu, benzeri deyimlerle belirtilmiştir; be­lirtilirken  de  Tanrı'nın   "güçlülüğü",   "bilginliği",   "efendiliği",   "hikmetliliği" ve "yüceliği" dile getirilmiştir. Örneğin, Vakıa Suresi'nde Tanrı, yeminler ederek şöyle der: "Andolsun ki (Kur'an), dünyaların efendisinin (alemlerin Rabbi'nin) indirmesidir" (Vakıa Suresi, ayet 80). Bu aynı sözler Şuara Suresi'nin 192., Hakka Suresi'nin 43. ayetlerinde aynen tekrarlanmakta! Yine bunun gibi Mümin Suresi'nde, "Kitabın (Kur'an'ın) indirilmesi, güçlü ve hikmetli Tanrı katındandır.. " (Mümin Suresi, ayet 12) deniyor. Aynı sözleri Zümer Suresi'nin L, Casiye Su­resi'nin 2., Ahkaf Suresi'nin 2. ayetlerinde aynen bulmaktayız. Kur'an'ın uydurulmuş bir kitap olmadığı ve bir benzerinin insanlar tarafından yapılamayacağı hemen hemen aynı sözcüklerle tekrarlanmıştır (örneğin Secde Suresi, ayet 13; Yunus Suresi, ayet 3739 vd...). Yine aynı biçimde, "Bu kitap, merhamet eden, merhametli olan Allah katından indirilmedir", "Bu kitabın indirilmesi güçlü ve hakim olan Allah katındandır", "Kuşku yok ki Kur'an'ı biz indirdik...", "Kur'an, alemlerin Rabbi'nin indirdiğidir..." şeklindeki ayetler her sure'de, hemen hemen aynı ve bazen ufak değişikliklerle tekrarlanarak sürüp gider (bkz. Neml Suresi, ayet 6; İnsan Suresi, ayet 23; Şuara Suresi, ayet 23; Secde Suresi, ayet 13; Vakıa Suresi, ayet 43; Mümin Suresi, ayet 12; Fussilet Suresi, ayet 12; İsra Suresi, ayet 88; Kasas Suresi, ayet 4850 vd...). ( İbid, s.236.) Bunlardan birçoğunda, Tanrı'nın daha önce başka ümmetlere (örneğin İsrailoğullarına) kitap gönderdiği, fakat bu ümmetlerin anlaşamayıp ayrılığa düştükleri, peygamberlerini ya­lanladıkları, bundan dolayı Tanrı tarafından cezalandırıldıkları, Mu­hammed'in Tanrı tarafından "son peygamber" olarak seçildiği, ken­disine Arapça Kur'an verildiği, fakat bazı kimselerin ve kavimlerin Muhammed'i ve Kur'an'ı inkara kalkıştıkları, bunların tıpkı eskiler gibi cehennemlik oldukları, Tanrı'ya ve Muhammed'e kulluk edenlerin cen­nete gidecekleri vs... anlatılmıştır. Bu tema, özellikle Mekke döneminde indiği kabul edilen ayetlerin hepsinde bu minval üzere tek­rarlanır: Zümer Suresi'nden (sure sırası 39) Ahkaf Suresi'ne (sure sırası 46) kadar olan surelere şöyle bir göz atmakla bunun böyle olduğunu an­lamak mümkündür.

 

Tanrı'nın kendi kendine övünmesi ya da Muhammed'i övmesiyle il­gili ayetler sonu gelmez şekilde tekrarlanmıştır: "Doğrusu Allah... övülmeye layık olandır" (Hac Suresi, ayet 64); "...AIIah güç ve hikmet sahibidir..." (İbrahim Suresi, ayet 4); "Allah göklerin ve yerin nuru­dur... " (Nur Suresi, ayet 35); "Allah, kendisinden başka Tanrı olmayan, diri, kayyumdur (uyumaz). Kendisine ne uyku gelir ne de uyuklama. Göklerde ve yerde ne varsa onundur..." (Bakara Suresi, ayet 255).

 

 

Sayısız denecek kadar çok ayetlerle bu şekilde övünen Tanrı, neden dolayı övülmeye layık olduğunu kanıtlamak üzere hep aynı şeyleri tek­rarlayarak konuşur: gökleri ve yeri ve her şeyi yoktan var ettiğini, her şeyin kendisine ait olduğunu, geceyi gündüze kattığını, göklerden su indirip yeri yemyeşil yaptığını, göklerde ve yerde olan her şeyden ha­berli olduğunu, geçmişte olanı ve gelecekte olacakları bildiğini vs.... söyler durur: "O görüleni de görülmeyeni de bilen, kendisinden başka ,   Tanrı olmayan Allah'tır.  O acıyıcı olandır (rahmandır), acıyandır (rahmidir). O, kendisinden başka Tanrı olmayan, hükümran (melik), çok kutsal (kııddus), esenlik veren (selam), güvenlik veren (mümin), görüp gözeten (muheymin), güçlü (aziz), buyruğunu her şeye geçiren (cebbar), ulu olan (mütekebbir) Allah'tır... O var eden (halik), güzel ya­ratan (barı), yarattıklarına şekil veren (musavvir) en güzel adlar ken­disinden olan Allah'tır. Göklerde ve yerde olanlar, onu tespih ederler. O, güçlüdür, hakimdir (hikmetlidir)..." (Haşr Suresi, ayet 2224; ayrıca bkz. Hac Suresi, ayet 6166, 70, 74, 76). Bu arada putlarla rekabet ha­linde görünür ve kullarının kendisinden başkasına tapmamalarını, ta­pacak olurlarsa dünyanın sonunun geleceğini anlatır; anlatırken kendi kendini övmek için yine yücelik tekrarlamalarına yönelir. Yönelirken kendi kendisine "hamd" eyler; örneğin şöyle der:

 

"Gökleri ve yeri ya­ratan, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan Allah'a ham­dolsun..." (Fatır Suresi, ayet 1). Ya da şöyle ekler: "AIIah sizi (önce) topraktan, sonra meniden yarattı. Sonra sizi çiftler (erkekdişi) kıldı. Onun bilgisi olmadan hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur. Bir canlıya ömür verilmesi de, onun ömründen azaltılması da mutlaka ki­taptadır.  Şüphesiz bunlar Allah'a kolaydır" (Fatır Suresi, ayet  11; ayrıca bkz. Yasin Suresi, ayet 12 vd; ayrıca bkz. Fatır Suresi, ayet 9, 11, 13, 15).

 

Bu arada putların güçsüz olduklarını anlatmaya çalışır:

 

"Eğer (putları) çağırırsanız, sizin çağırmanızı işitmezler. Faraza işitseler bile size cevap vermezler. Kıyamet günü de sizin ortak koşmanızı red­dederler" (Fatır Suresi, ayet 14). Yüceliğini insanlara karşı da ilan ede­rek şöyle der: "Ey insanlar! Allah'a muhtaç olan sizsiniz. Zengin ve övülmeye layık olan ancak odur" (Fatır Suresi, ayet 16).

 

 Bunlara benzer nice tekrarlamalar vardır. Gelmiş ve geçmiş halkların Tanrı'yı ve peygamberlerini yalanladık­ları konusu da, çoğu kez tekrarlanan şeylerdendir ki, bir iki örneği şöyledir:

 

 "Kendilerinden önce gelenler de yalanlamışlardı... Beni inkar etmek nasıl olur?" (Sebe1 Suresi, ayet 45); "Seni yalanlıyorlarsa, bil ki, senden önce de nice peygamberler yalanlanmıştır" (Fatır Suresi, ayet 4); "Eğer seni yalancı sayıyorlarsa, bil ki, onlardan öncekiler de yalanlanmıslardı... Beni inkar etmek nasıl olur?" (Fatır Suresi, ayet 2536).

 

Tanrı'nın, insanları tam bir keyfilikle dilediği gibi doğru yola soktuğu ya da saptırdığı, "Müslüman" ya da "kafir" yaptığı hususu da, sık sık tekrarlanan şeylerdendir. Örneğin, Kehf Suresi'nde şöyle yazılıdır: "Allah'ın doğru yola eriştirdiği kimse hak yoldadır. Kimleri de saptırırsa, artık onu doğru yola götürecek bir rehber bulamazsın" (Kehf Suresi, ayet 17). İsra Suresi'nin 97. ayeti de aynı nitelikte ve yazılıştadır. İbrahim Suresi'nde, "...Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Çünkü, o, güç ve hikmet sahibidir" (İbrahim Suresi, ayet 4) diye yazılıdır ve sanki "keyfilik", güç ve hikmet sahibi olmanın bir gereğiymiş gibi tanımlanmıştır. Nitekim Enam Suresi'nde Tanrı, dilediği kişinin gönlünü açıp Müslüman yaptığını ve dilediğinin gönlünü daraltıp saptırdığını, kafir yaptığını söyler. Fakat, sanki bu tür bir keyfilik yetmiyormuş gibi, bir de kafir kıldıklarını cehennemlerde yaktığını anlatarak "yüceliği"nin sınırsızlığını çizgilemiş gibidir (örne­ğin, Enam Suresi, ayet 125).

Kur'an'ın bir öğüt olmak üzere gönderildiği hususu, özellikle Mekki ayetlerde, devamlı şekilde tekrarlanır. Kamer Suresi'nin birçok aye­tinde aynı sözcüklerle şu vardır: "Andolsun biz Kur'an'ı, anlaşılıp öğüt alınması için kolaylaştırdık. O halde düşünüp öğüt alan yok mudur?" (Kamer Suresi, ayet 17, 22, 32, 40). Hac Suresi'nde birkaç ayet ara ve bir iki sözcüğün yer değiştirmesi suretiyle aynı şeyler şu şekilde tek­rarlanmıştır: "Allah hakkında bilmeden tartışan... insanlar vardır" (Hac Suresi, ayet 3); "Bilmeden... Allah hakkında tartışan vardır" (Hac Suresi, ayet 8). Aynı surenin biraz daha aşağısında, "Doğrusu Allah, inananları ve yararlı işler işleyenleri, içlerinde ırmaklar akan cen­netlere koyar" (Hac Suresi, ayet 14, 23) şeklindeki ayetlerin, az arayla tekrarı vardır. Bakara Suresi'nin 62. ayetindeki, "Şüphesiz, inananlar, Yahudi olanlar, Hıristiyanlar ve Sabiilerden Allah'a ve ahiret gününe inanıp yararlı iş yapanların ecirleri Rablerinin karındadır. Onlar için artık korku yoktur. Onlar üzülmeyeceklerdir" (Bakara Suresi, ayet 62) şeklindeki ayet, bir iki sözcük farkıyla Maide Suresi'nin 69. ayetinde aynen tekrarlanmıştır. Rızkın Tanrı'dan gelme olduğu sık sık tekrarlanan şeylerdendir; ör­neğin, Sebe' Suresi'nde yer alan, "De ki! Rabbim rızkı dilediğine geniş­letir ve bir ölçüye göre verir" (Sebe' Suresi, ayet 36) şeklindeki ayet, iki ayet sonra aynı sözcüklerle tekrarlanır (bkz. Sebe' Suresi, ayet 39).

 

Enbiya Suresi'nin 76. ayetindeki, "Nuh da... bize yalvarmıştı; onun duasını kabul edip, kendisini ve ailesini, büyük sıkıntıdan kurtardık" (Enbiya Suresi, ayet 76) şeklindeki söyleniş, daha sonraki Saffat Su­resi'nin 75. ve 76. ayetlerinde karşımıza tekrar çıkar: "Nuh bize ses­lenmişti de, duasına ne güzel icabet etmiştik. Onu ve ailesini büyük sıkıntıdan kurtarmıştık" (Saffat Suresi, ayet  7576).  Yine Nuh Su­resi'ndeki, "Davud'la beraber tespih etsinler diye, dağlan ve kuşları buy­ruk altına aldık. Bunları biz yapmıştık..." (Nuh Suresi, ayet 79) şeklin­deki sözler, daha sonra Sad Suresi'nde ufak bir değişiklikle karşımız­dadır:   "Davud'u an... Onunla beraber tespih eden dağlan, kuşları... onun buyruğu altına vermiştik" (Sad Suresi, ayet 1819).

 

Yine Nuh Suresi'ndeki, "Süleyman'ın emriyle yürüyen şiddetli rüzgarı, onun buyruğuna verdik.. Dalgıçlık yapan ve bundan başka işler de gören şeytanlardan da onun buyruğu altına verdik..." (Enbiya Suresi, ayet 8182) şeklindeki satırlar, Sad Suresi'nde şu şekilde karşımıza çıkar: "...istediği yere (Süleyman'ın) buyruğu ile kolayca giden rüzgarı... dalgıçlık yapan şeytanları onun buyruğu altına verdik..." (Sad Suresi, ayet 3638).

 

Tanrı'nın Adem'i yarattıktan sonra meleklerini ona secde ettirmek istemesi ve meleklerin hep birden secde etmeleri, fakat bu emre karşı iblisin kafa tutup kendisinin ateşten yaratıldığını, Adem'in ise çamurdan yapıldığını ve dolayısıyla ondan üstün olduğunu söyleyerek Tanrı ile tartışmaya girişmesi, bunun sonucu olarak Tanrı tarafından kovulması Kur'an'ın Bakara (ayet 34 vd...), Kehf (ayet 50) Araf (ayet 1118), Hicr (ayet 3134), Sad (ayet 7175), Taha (ayet 116), İsra (ayet 61) surelerinde ve diğerlerinde, hemen hemen aynı ibarelerle tek­rarlanarak anlatılır.

 

Hikaye ve masallar da, hep kesik kesik olmak suretiyle, bu şekilde devamlı tekrarlamalar halindedir. Örneğin, Muhammed'den önceki pey­gamberlerin, kendi kavimleri tarafından alaya alınıp inkar edildikleri, inkar edenlerin başına belalar geldiği sık sık tekrarlanan şeylerdendir. Her tekrar edilişte Tanrı'nın gökleri ve yeri yarattığını, yolda yürünsün diye yollar yaptığını, gökten su indirdiğini, insanlar binsin diye gemiler ve hayvanlar ihsan ettiğini ya da buna benzer şeyler söyleyerek övündüğü görülür (bkz. Zuhruf Suresi, ayet 68, 915, 1617; Duhan Su­resi, ayet 47, 1725; Nahl Suresi, ayet 5758, 63 vd...).

 

Musa ile Firavun hikayesi, farklı surelerde ele alınmış ve aynı olay­lar şeklinde tekrarlanmıştır (bkz. Mümin Suresi, ayet 2350; Enam Su­resi, ayet 103 vd...; Kasas Suresi, ayet 38 vd...).

İbrahim'in karısına bir oğlu olacağının müjdelenmesi olayı çeşitli su­relerde aynı şekilde ve çoğu zaman aynı sözcüklerle tekrarlanmıştır. Örneğin Hud Suresi'nde, "Andolsun ki, elçilerimiz müjde ile İbrahim'e geldiler. 'Selam sana' dediler... Onlar, 'Korkma, biz Lut milletine gönderildik' dediler. Bu arada ibrahim'in ayakta duran karısı gülünce 'Ona İshak'ı, ardından Ya'kııb'u müjdeleriz,' dediler. 'Vay başıma ge­lenler! Ben bir kocakarı, kocam da ihtiyar olmuşken nasıl doğurabilirim? Doğrusu bu şaşılacak bir şey' dedi; 'Ey evin hanımı! Allah'ın rahmeti ve bereketi üzerinize olmuşken, nasıl Allah'ın işine şaşarsın?' (dediler)..." (Hud Suresi, ayet 6974) diye yazılıdır. Şimdi üç sure sonraki Hicr Su­resi'nin 52. ve 55. ayetlerine göz atalım; aynı olayın hiç yeri yokken şu şekilde tekrarlandığını görürsünüz:

 

"İbrahim'in yanına girdiklerinde selam vermişlerdi; o, 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz!' demişti de, 'Korkma, biz saha bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik' demişlerdi; 'Ben kocamışken bana müjde mi veriyorsunuz? Neye dayanarak müjdeliyorsunuz?' deyince, 'Seni gerçekten müjdeliyoruz, umutsuzlardan olma' demişlerdi..." (Hicr Suresi, ayet 5255).

 

Görülüyor ki, Hud Suresi'ndeki hikaye Hicr Suresi'nde pek ufak bir değişiklikle yer almıştır. Şimdi 36 sürelik bir atlama yapalım ve Zariyat Suresi'nde aynı şeyleri tekrarlayan şu satırları okuyalım:

"Onlar İbrahim'in yanına girip 'Selam sana' demişlerdi, ibrahim de 'Selam size' demişti. Hemen ailesine giderek semir bir buzağı ge­tirmiş, onların önüne sürüp 'yemez misiniz?' demişti. Yemediklerini görünce onlardan endişeye düştü; 'Korkma!' dediler ve ona bilgin bir oğul sahibi olacağım müjdelediler; bunun üzerine karısı hay­retle seslenerek geldi, yüzünü kapayarak 'Kısır bir kocakarı' dedi. Melekler, 'Bu böyledir, Rabbin söylemiştir; doğrusu o, hakim olan­dır...'dediler..." (Zariyat Suresi, ayet 2532).

 

Bazen ibadetle ve hukukla ilgili ayetler, iç içe girmiş olarak, çeşitli surelerde aynı sözcüklerle tekrarlanmıştır:

 

"Onlar, eşleri ve cariyeleri dışında, mahrem yerlerini herkesten korurlar. Doğrusu bunlar yerilemezler. Bu sınırları aşmak is­teyenler, işte bunlar aşırı gidenlerdir. Onlar emanetlerini ve sözlerini yerine getirirler. Namazlarına riayet ederler. İşte onlar, temelli kalacakları firdevs cennetine varis olan mirasçılardır" (Müminun Suresi, ayet 611).

 

Yukarıdaki ayetin Mearic Suresi'nin 29. ve 36. ayetleriyle aynen tekrarlandığını görmekteyiz; araya sadece "Şahitliklerini gereği gibi ya­parlar" tümcesi sıkıştırılıvermiştir.

 

* * *

 

 

Kur'an'da yer alan tekrarlamaların nedenleri pek çeşitlidir. Bu ne­denleri, Muhammed'in unutkanlıklarında ya da Yahudilerden, Hıristiyanlardan farklı zamanlarda ve farklı kişilerden olmak üzere öğrendiklerini bölük pörçük şekilde Kur'an'a sokmasında veya tekrarlamaların insan beyni üzerinde uyuşturucu etki yaptığını ve bu yoldan insanlara baş eğdirtmenin kolay olduğunu bilmiş olmasında aramak mümkündür.

 

Gerçekten de İslam kaynaklarının bildirmesine göre, Muhammed, kendi unutkanlığının bilincine sahip olduğu için, her daim yanında gençlerden birini bulundurur ve ona olayları kaydettirirdi. Bunu böyle yapmış olmasına rağmen yersiz tekrarlamalara yönelmekten kur­tulamazdı. Nitekim, Sa'd İbni Ebi Vakkas'tan öğrenerek Ankebut Su­resi'ne koyduklarını unutup, bir başka vesileyle Lokman Suresi'nde tekrarlaması ya da bir olayı anlatırken yanda kesip, aynı olaya başka bir surede devam etmesi ve ederken de tekrarlamalara başvurması, bu hususta verilebilecek nice örneklerdendir. Kısaca fikir edinebilmek için Vakkas olayını özetleyelim:

 

Ankebut ve Lokman surelerinde hemen hemen aynı sözcükler ve tümceler halinde yer alan iki ayet bulunuyor: Ankebut Suresi'ndeki ayet şöyledir:

 

"Biz insana, ana ve babasına karşı iyi davranmasını tavsiye etmişizdir... Ana, baba seni, körü körüne bana ortak koşman için zorlarsa, onlara itaat etme..." (Ankebut Suresi, ayet 8).

 

Ankebut Suresi, Kur'an'ın 29. süresidir. Bu sureden iki sure sonraki Lokman Suresi'nde yukarıdaki sözler, araya bazı tümceler sıkıştırılmak suretiyle aynen tekrar edilmiş ve şu şekle getirilmiştir:

"Biz insana, ana ve babasına karşı iyi davranmasını tavsiye etmişizdir. Annesi onu güçsüzlükten güçsüzlüğe uğrayarak kar­nında taşımıştı. Çocuğun sütten kesilmesi iki yıl içinde olur... Ana, baba körü körüne bana ortak koşman için zorlarlarda, on­lara itaat etme..." (Lokman Suresi, ayet 1415).

Beyzavi gibi Kur'an yorumcularının söylemesine göre, yukarıdaki benzeri ayetlerin iki ayrı surede yer alması, şu olay vesilesiyledir: Sa'd İbni Ebi Vakkas'ın Müslüman olduğunu duyan anası Hamne, fena halde üzülür ve oğlunun İslamdan çıkıp eski dinine, yani putperestliğe dönmesini ister. Dönünceye kadar yemek yemeyip aç kalacağını söyler; şöyle der: "Ya Sa'd! Sen ne yaptın, eğer sen bu yeni dini bırakmazsan (yemin ederim ki) ben yemem, içmem, nihayet ölürüm; sen de benim yüzümden: 'Hey anasının katili!'diye bed nam olursun. " (Bkz. Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Bini Kur'an Dili, Bedir Yayınevi, istanbul. 1993, c.5, s.3844.) Ve dediği gibi yapar; iki gün iki gece yemez, içmez, takattan düşer. Ve işte bu ne­denledir ki Muhammed, "Ana, baba seni, körü körüne bana ortak koşman için zorlarsa, onlara itaat etme..." şeklindeki ayetleri, Kur'an'ın yukarıdaki surelerine, tekrarlama yoluyla serpiştiriverir. Bu ayetler Sa'd'ı öylesine etkiler ki, anasına çok düşkün olmasına rağmen, onun aç kalarak ölmesine razı olduğunu anlatmak için şöyle der: "Anneciğim, bilesin ki vallahi yüz canın olsa da birer birer çıksa, ben bu dini hiçbir şey için  terk edemem; artık dilersen  (yemek) ye,  dilersen yeme." Oğlunun bu tutumu karşısında Hamne, .pek muhtemelen bu kadar katı yürekli bir çocuk için ölmenin yersiz olduğunu anlamış olmalıdır ki, açlık grevine son verir ve yemek yemeye başlar. Fakat, her ne olursa olsun, durum şu ki, Muhammed, aynı bir olay vesilesiyle Kur'an'ın Ankebut ve Lokman adlı iki ayrı suresine, birbirinin aynı nitelikte ayet­ler koymuştur. Hemen belirtelim ki, Ankebut Suresi, Kur'an'da 29. sırada, Lokman Suresi ise 31. sırada yer almıştır. Ancak, bu iki sure, birbirlerinden çok farklı zamanlarda inmiş olarak bilinirler; zira Lok­man Suresi'nin nüzul (iniş) sırası 57, Ankebut Suresi'nin nüzul sırası ise 85'tir. Yani, bu iki sure arasında 28 sürelik bir zaman farkı bu­lunmakta! Pek muhtemeldir ki, bu zaman farkı, unutkanlık yaratıp, yu­karıdaki iki benzen ayetin Kur'an'da "tekrarlama" şeklinde yer alma­sına vesile olmuştur.

 

Öte yandan Muhammed, kafiyeli konuşmaların ve ahenkli tek­rarlamaların (velevki gereksiz ve bıktırıcı nitelikte olsun), insan bey­ninde uyuşturucu etkiler yarattığını bilirdi. Kişilerin, sonu gelmez bu tekrarlamalar içerisinde düşünme gücünden yoksun kalıp, kendilerini, emredilen1   şeyleri   yapmaya   terk   edeceklerini   de   bilirdi.   Nice örneklerden bir ikisini belirtelim: Nur Suresi'nin 61. ayetinde "yemek yemek" için kimlerin evine izinsiz olarak gidileceği şöyle anlatılmıştır:

 

"...Evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin ev­lerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kız kardeşle­rinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya kahyası olup anahtarları elinizde olan evlerde veya dost­larınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de sorumluluk yoktur..." (Nur Suresi, ayet 61).

 

Görülüyor ki, "evlerinde" ve "veya" sözcükleri, ayetin yarısını kap­sayacak şekilde gereksiz olarak tekrarlanmıştır; sekiz tümcelik bir tek ayet içinde on iki kez "evlerinde", sekiz kez "veya" sözcüğü yer almış bulunmakta. Bu sözcükleri tekrar etmekteki amacı da ifade etmek mümkün; bu yapılacak olursa yukarıdaki ayet şu şekli alır:

 

"...Evlerinizde veya babalarınızın, annelerinizin, erkek kardeşle­rinizin, kız kardeşlerinizin, amcalarınızın, halalarınızın veya dayılarınızın veya teyzelerinizin, dostlarınızın evlerinde veya kahyası olup anahtarları elinizde olan evlerde izinsiz yemek ye­menizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı ye­menizde de sorumluluk yoktur..."

 

Ancak, tekrarlamaları yok edip, ayeti bu şekle sokmakla, işin sihirli yönü kaybolmuş oluyor. Amaç, dinleyenleri sihirlemek olduğuna göre, aynı sözcükleri tekrarlamakta yarar görülmüştür!

Öte yandan bir de şu var ki, yukarıdaki ayette belli kişilerin ev­lerinde izinsiz olarak yemek yemenin sorumluluk doğurmadığı bil­dirilmekte. Söylemeye gerek yok ki, evlerinde yemek yenebilecek olan akraba ve dostları, bu şekilde sayıp sıralamanın bilimsel ve anlamlı bir yönü yok. Yukarıdaki hüküm, amacı ifade etmekten çok uzak; bunu an­latmak için daha bilimsel ve genel bir ifade kullanmak uygun olurdu. Daha başka bir deyimle ayette yer alan sıralama, konuya açıklık değil, anlamsızlık ve anlaşılmazlık getirmekte. Şu bakımdan ki, kimlerin evin­de izinsiz yemek yenebileceği sıralanırken, belli bir sınırlama konmak is­teniyormuş kanısı yaratılmakta: örneğin, "babalarınızın, annelerinizin evlerinde... izinsiz yemek yemenizde sorumluluk yok" deniyor. Pek iyi, ama "büyükbaba" ya da "büyükanne" zikredilmemiş; onların evinde yen­meyecek mi? Yine aynı şekilde, "erkek kardeşlerinizin veya kız kardeş­lerinizin evlerinde yemek yemekte size sorumluluk yok" deniyor. Erkek kardeşin ya da kız kardeşin çocuklarının evlerinde yemek yenirse ne ola­cak? Aynı şekilde "...amcalarınızın, halalarınızın veya dayılarınızın veya teyzelerinizin... evlerinde izinsiz yemek yemekte sorumluluk yok" de­niyor. Fakat, bunların çocuklarının (örneğin, amcazadeler, halazadeler vs...) evinde izinsiz yemek yemek sorumluluk mu doğuracak? Belli değil! Buna benzer nice sorulara yanıt verebilecek nitelikte değil yukarıdaki ayetler!

 

Öte yandan bazı surelerde, sözcüklerle birlikte tümcelerin de aynı şekilde tekrarlandığı görülür. Örneğin, Rahman Suresi'nde, "...Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar edebilirsiniz?" (Bu tümceyi şu şekilde de okumak mümkün: "Şimdi Rabbinizin hangi eltafina der­siniz yalan ?") diye bir tümce vardır ki, hemen her iki satırda bir ve her bir ayetten sonra tekrarlanmıştır. 78 ayet­ten oluşan Rahman Suresi'ndeki bu tümce, 31 kez karşınızdadır. Kısaca bir fikir edinmiş olmak için surenin birkaç ayetini örnek verelim:

 

"Allah, yeri insanlar için meydana getirmiştir; orada meyveler, salkımlı hurma ağaçlan, yapraklı taneler, güzel kokulu otlar vardır."

"Ey insanlar ve cinler! Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar edebilirsiniz?"

"Allah insanı, pişmiş çamura benzeyen kum balçıktan ya­ratmıştır. Cinleri de öz ateşten yaratmıştır. "

"Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar ede­bilirsiniz?"

"O, güneş ve ayın doğularının Rabbidir, batılarının Rabbidir."

"Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar ede­bilirsiniz?"

"Acı ve tatlı sulu iki denizi birbirine kavuşmamak üzere salıvermiştir; aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmazlar."

"Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar ede­bilirsiniz?"

"Bu iki denizden de inci ve mercan çıkar."

"Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar ede­bilirsiniz?"

"Onun emriyle denizde yürüyen dağlar gibi gemiler onundur. "

"Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar ede­bilirsiniz?"

"Yeryüzünde bulunan her şey fanidir, ancak yüce... Rabbinin varlığı bakidir."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini   inkar   ede­bilirsiniz?"

"Omlarda (cennetlerde), bakışlarını yalnız erkeklerine çevirmiş (bakire) eşler vardır."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini   inkar   ede­bilirsiniz?"

"Onlar yakut ve mercan gibidirler."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini   inkar  ede­bilirsiniz?"

"Oralarda (cennetlerde) iyi huylu güzel kadınlar vardır."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini   inkar  ede­bilirsiniz?"

"Çadırlar içinde ceylan gözlüler vardır."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini  inkar  ede­bilirsiniz?"

"Onlara daha önce insan da, cin de dokunmamıştır."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini   inkar   ede­bilirsiniz?"

"Cennetlikler  orada  yeşil  yastıklara   ve harikulade   işlemeli döşeklere yaslanırlar."

"Öyleyken,   Rabbinizin   nimetlerinden   hangisini  inkar  ede­bilirsiniz?"

"Büyük ve pek cömert olan Rabbinin adı ne yücedir" (Rahman Suresi, ayet 1378).

 

Görüldüğü gibi aynı sözleri içeren tümcelerden oluşma bu tekrarlamalar, Rahman Suresi'nin 13. ayetinden 78. ayetine kadar bu min'al üzere,  bütün bir sure boyunca sürüp gitmekte!  Dikkat ediniz,

..Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar edebilirsiniz?" şeklinde tekrarlanan tümcelerin arasına sıkıştırılmış diğer tümcelerin birçoğunu anlamak ya da değerlendirmek mümkün değil! Örneğin, yukarıda "...Acı ve tatlı sulu iki denizi birbirine kavuşmamak üzere salıvermiştir" de­niyor. Ne demektir bu? "İki deniz" deyimiyle ne kastediliyor? Belli değil! Her ne kadar Kur'an'ın Fatır (ayet 12), Furkan (ayet 53) ve Neml (ayet 61) surelerinde iki deniz ile bu iki denizin arasına konmuş olan engelden söz edilmekte ve bu denizlerden birinin suyunun tatlı, diğerininkinin tuzlu ve acı olduğu belirtilmekteyse de, anlaşılmazlık giderilmiş değildir. Yorumcular arasında iki denizden birinin "deniz" değil ırmak olduğunu söyleyenler vardır; bu ırmağın Dicle mi, yoksa Nil mi olduğu da ayrıca tartışmalıdır! Fakat, her ne olursa olsun, "...Acı ve tatlı sulu iki denizi bir­birine kavuşmamak üzere salıvermiştir" şeklindeki bir tümcenin Rah­man Suresi'nde hiç yeri ve gereği yoktur. Yine bunun gibi yukarıdaki ayetlerde, Tanrı'nın insanları çamur gibi pis bir nesneden, cinleri ise asil bir malzeme sayılan ateşten yarattığına dair şöyle bir tümce var:

 

"...Allah insanı, pişmiş çamura benzeyen kuru balçıktan ya­ratmıştır. Cinleri de yalınlı bir alevden (öz ateşten) yaratmış­tır..."

 

Ve bunu söyleyen, yani insanı aşağılık bir malzemeden yarattığını açıklayan Tanrı, bir de soruyor: "Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar edebilirsiniz?" Neden Tanrı insanları kötü, bayağı, aşağılık nitelikte sayılan kuru kokmuş balçıktan yaratsın da, cinleri asil nitelikte sayılan öz ateşten var etsin? Kuşkusuz ki, insan şahsiyetinin haysiyetini rencide etmek bakımından olumsuz bir tümce bu!

 

Yine aynı şekilde, yukarıdaki ayetlerde cennetlerden ve bu cennetlerdeki güzel kızlardan söz edilmekte! "Yüce" ve "cömert" olduğunu söyleyen Tanrı, cennetteki ceylan gözlü, yakut ve mercan gibi bakire dil­berleri, sevgili erkek kullarına vereceğini bildirmekte! "Hiç "yüce" bir Tanrı'nın yapacağı şeyler midir bu?" diye düşünmek mümkün. Ancak, Kur'an'ı okuyan (ya da dinleyen) kişi, her iki satırda bir karşısına çıkan, "...Rabbinizin nimetlerinden hangisini inkar edebilirsiniz?" tümcesi yüzünden, bu tekrarlamalar arasına sıkıştırılan sözlerin anlamsızlığını, olumsuzluğunu ya da Tanrı'nın yüceliğini rencide edici yönlerini fark etmez; aklında kalan tek şey, Tanrı'dan geldiği söylenen "nimetler"dir. Kendisine vaat edilen bu nimetler nedeniyle, kişi, Tanrı'ya ve onun "peygamberi"ne minnettar kalıp, kendisini, gözü kapalı şekilde onlara, itaat zorunluluğunda bulur ve mutlak şekilde "teslimiyet" halinde bulunur. Muhammed'in de amacı esasen budur; Kur'an'a koyduğu,   "Ey Mu­hammed! Şüphesiz, sana baş eğerek ellerini verenler, Allah 'a baş eğip el vermiş sayılırlar" (Fetih Suresi, ayet 10) ya da "Allah ve peygamberine kim boyun eğerse Allah onu bu cennetlere kor" (Nisa Suresi, ayet 1314) şeklindeki ayetler sayesinde, Arapları, Tanrı'ya baş eğdirtirken, aynı za­manda kendisine baş eğdirtmiş, yani aklen ve ruhen onları teslimiyet ha­linde tutabilmiştir. Yerleştirdiği dini, "teslimiyet" anlamına gelmek üzere "İslamiyet" diye adlandırması da, bir bakıma bundandır; kişiyi  "tes­limiyet" içerisinde tutup itaatkar kılabilmesinde bu yukarıdakilere benzer tekrarlamaların etkisi sınırsızdır.

* * *

 

Pek muhtemeldir ki, İslamcılar, "Her kitapta tekrarlamalar olur" di­yerek, yukarıdaki eleştirileri geçersiz kılmak isteyeceklerdir. Kuşkusuz ki, her kitapta tekrarlamalar olur; tıpkı her sanat yapıtında olduğu gibi. Fakat, eğer tekrarlamaların amacı, okuyucuyu ya da dinleyiciyi akılcı düşünceden yoksun kılıp gökten inme buyrukların kölesi haline sok­mak ise, böyle bir amaç insan varlığının gelişmesini engellemek bakı­mından sakıncalıdır.

 

Öte yandan "tekrarlamaların" her kitap bakımından söz konusu ola­bileceğini öne sürerek, Kur'an'daki tekrarlamaları "olası" saymak da doğru değildir. Böyle bir kıyaslama, Kur'an'ın Tanrı yapısı değil, fakat insan yapısı bir kitap olduğu sonucunu doğurur. Şu bakımdan ki, "kusur", "eksiklik", "yanılgı" vs... gibi şeyler, insana özgü şeylerdir. Bu nedenle insan yapısı her yapıtta, her kitapta (velev ki, mükemmel nitelikte sayılsın), kusur ya da yanlış niteliğindeki şeylerin (örneğin, yersiz ve ge­reksiz tekrarlamaların) bulunması doğaldır. Oysa Tanrı'nın, her şeyi en iyi bilen ve en mükemmel şekliyle var eden, asla kusur etmeyen bir Ya­ratan olduğu öne sürülüyor. Hatta Muhammed'in söylemesine göre Tanrı, mucizevi nitelikte olmak üzere verdiği Kur'an'ın bir benzerinin hiç kim­seler tarafından getirilemeyeceğini anlatmak maksadıyla yeminler etmiş şöyle demiştir:

 

"İnsanlar ve cin'ler, birbirine yardımcı olarak, bu Kur'an'ın bir benzerini ortaya koymak için bir araya gelseler, andolsun ki, yine de benzerini ortaya koyamazlar..." (İsra Suresi, ayet 88.) Ancak, ne var ki, eğer bu söylenenler gerçekten doğru olsaydı, bu takdirde, Kur'an'da, insan yapısı kitaplarda olduğu gibi, yersiz ve ge­reksiz tekrarlamalar olmazdı!