Süleyman'ın Özdeyişleri
Bence Eski Anlaşma'nın en güzel bölümlerinden biri, hatta en güzeli diyebilirim. Başlığında olduğu gibi "özdeyişler" olmasından ileri geliyor bu özelliği. Konuya başlarken Süleyman ile ilgili bir iki hatırlatma yapayım. Süleyman Davut'un Bat-Şeva'dan olan oğlu ve ondan sonraki İsrail kralıdır. 2. Tarihler bölümünde anlatılan öyküde Süleyman Davut'tan sonra kral olunca RAB kendisinden ne istediğini sorar, Süleyman da bilgelik ister.
Özdeyişlerin birçoğu tekrar tekrar zevkle okunacak güzellikte. Hatta bunların bir kısmı bugün kullandığımız bazı sözler durumunda. Tümünü okumak isteyen olursa diye önce linkini vereyim. Mezmurlar yada Yeşaya kadar uzun bir bölüm olmadığı için rahat okunabilir.
Bir bilgi daha vermekte yarar var. Eski Ahit'in tümünde sık sık kötü huyları olan, başkalarının hakkını yiyen, zevkleri uğruna başkalarını öldüren, cahil, akılsız, düşkün insanlardan bahsedilirken bunlar tanrısız, inanmayan olarak tanımlanır. Yani İsrail'in tanrısı RAB'be inanmayan herkes cahil, zevk düşkünü, kötü, alaycı vb.dir. Bilgelik ise herşeyden önce İsrail tanrısına inanmayı gerektirir. Özdeyişler de doğal olarak Eski Ahit'in bu genel çerçevesinde olan öğütlerdir. Örneğin RAB korkusu bilginin temelidir. Bugün pek anlamlı olmayan bu tür varsayımlar bir önyargı oluşturmazsa Özdeyişler ateistler tarafından bile zevkle okunur.
Bence en güzel özdeyişler 26. bölümdeki özdeyişler. Özdeyişlerdeki güzelliği göstermek için birkaç örnek verelim:
BÖLÜM 13
Bilge kişi terbiye edilmeyi sever,
Alaycı kişi azarlansa da aldırmaz.
İyi insan ağzından çıkan sözler için ödüllendirilir,
Ama hainlerin soluduğu zorbalıktır.
Dilini tutan canını korur,
Ama boşboğazın sonu yıkımdır.
Tembel canının çektiğini elde edemez,
Çalışkanın istekleriyse tümüyle yerine gelir.
Doğru kişi yalandan nefret eder,
Kötünün sözleriyse iğrençtir, yüzkarasıdır.
Doğruluk dürüst yaşayanı korur,
Kötülük günahkârı yıkar.
Kimi hiçbir şeyi yokken kendini zengin gösterir,
Kimi serveti çokken kendini yoksul gösterir.
Kişinin serveti gün gelir canına fidye olur,
Oysa yoksul kişi tehdide aldırmaz.
Doğruların ışığı parlak yanar,
Kötülerin çırası söner.
Kibirden ancak kavga çıkar,
Öğüt dinleyense bilgedir.
Havadan kazanılan para yok olur,
Azar azar biriktirenin serveti çok olur.
Ertelenen umut hayal kırıklığına uğratır,
Yerine gelen dilekse yaşam verir.
Uyarılara kulak asmayan bedelini öder,
Buyruklara saygılı olansa ödülünü alır.
Bilgelerin öğrettikleri yaşam kaynağıdır,
İnsanı ölüm tuzaklarından uzaklaştırır.
Sağduyulu davranış saygınlık kazandırır,
Hainlerin yoluysa yıkıma götürür*fe*.
D Not 13:15 Septuaginta, Süryanice, Vulgata "Yıkıma götürür",
Masoretik metin "Sürer" ya da "Çetindir".
İhtiyatlı kişi işini bilerek yapar,
Akılsız kişiyse ahmaklığını sergiler.
Kötü ulak belaya düşer,
Güvenilir elçiyse şifa getirir.
Terbiye edilmeye yanaşmayanı
Yokluk ve utanç bekliyor,
Ama azara kulak veren onurlandırılır.
Yerine getirilen dilek mutluluk verir.
Akılsız kötülükten uzak kalamaz.
Bilgelerle oturup kalkan bilge olur,
Akılsızlarla dost olansa zarar görür.
Günahkârın peşini felaket bırakmaz,
Doğruların ödülüyse gönençtir.
İyi kişi torunlarına miras bırakır,
Günahkârın servetiyse doğru kişiye kalır.
Yoksulun tarlası bol ürün verebilir,
Ama haksızlık bunu alıp götürür.
Oğlundan değneği esirgeyen, onu sevmiyor demektir.
Seven baba özenle*ff* terbiye eder.
D Not 13:24 "Özenle" ya da "Zamanında" veya "Erkenden".
Doğru kişinin yeterince yiyeceği vardır,
Kötünün karnıysa aç kalır.
Özdeyişlerin 22. bölümde başlayan 30 tane öğüt var. Bilgeden Otuz Öğüt olarak geçiyor. Oldukça ilginç öğütler. Okurken insan sanki Yahudi kültürünü oluşturan temel taşları görüyor gibi. Bunların bazıları bizde kurnaz, uyanık Yahudi tiplemesini de düşündürüyor. Örneğin
Öğüt 3
El sıkışıp
Başkasının borcuna kefil olmaktan kaçın.
Ödeyecek paran olmazsa,
Altındaki döşeğe bile el koyarlar.
Öğüt 6
Bir önderle yemeğe oturduğunda
Önüne konulana dikkat et.
İştahına yenilecek olursan,
Daya bıçağı kendi boğazına.
Onun lezzetli yemeklerini çekmesin canın,
Böyle yemeğin ardında hile olabilir.
Öğüt 9
Akılsıza öğüt vermeye kalkma,
Çünkü senin sözlerindeki sağduyuyu küçümser.
Bazıları ise tersine cimri Yahudi'ye uymaz
Öğüt 7
Zengin olmak için didinip durma,
Çıkar bunu aklından.
Servet göz açıp kapayana dek yok olur,
Kanatlanıp kartal gibi göklere uçar.
Öğüt 8
Cimrinin verdiği yemeği yeme,
Lezzetli yemeklerini çekmesin canın.
Çünkü yediğin her şeyin hesabını tutar,
"Ye, iç" der sana,
Ama yüreği senden yana değildir.
Yediğin azıcık yemeği kusarsın,
Söylediğin güzel sözler de boşa gider.
Özdeyişlerden Dönemin Özelliklerine İlişkin Çıkarımlar
Mezmurlare bölümünde gördüğümüz gibi Özdeyişler'de de döneme ilişkin çok sayıda ipucu elde ediyoruz. Bunlar Tanrı'nın nasıl görüldüğüne dair, şarap ve içkiye dair, kölelerle ilgili ifadeler. Bunlara ilişkin özdeyişleri sırayla aktarıyorum.
Tanrı'nın buyruklarını Kralın ağzıyla açıklaması
Özd.16: 10
Tanrı buyruklarını kralın ağzıyla açıklar,
Bu nedenle kral adaleti çiğnememelidir.
Bu özelliğe Mezmurlar'da da değinmiştik. Aynı şey örneğin "Vaiz"de de tekrarlanır.
Vaiz.10:20
İçinden bile krala sövme,
Yatak odanda zengine lanet etme,
Çünkü gökte uçan kuşlar haber taşır,
Kanatlı varlıklar söylediğini aktarır.
Vaiz.8: 2
Kralın buyruğuna uy, diyorum.
Çünkü Tanrı`nın önünde ant içtin.
Şarap ve içki yasak değildir, ama onu içip sapıtan değersizdir
Özd.20: 1
Şarap insanı alaycı, içki gürültücü yapar,
Onun etkisiyle yoldan sapan bilge değildir.
Özdeyişler köleci bir bakış açısına sahiptir
Özd.29: 19
Köle salt sözle terbiye edilemez,
Çünkü anlasa da kulak asmaz.
Özd.29: 21
Çocukluğundan beri kölesini şımartan,
Sonunda cezasını çeker.