Serif Mardin: Jon Turklerin Siyasi Fikirleri

[sargon]

Bugun okullarda, universitelerde «Cumhuriyet Tarihi» adinda yakin donem anlatilmaya calisiliyor. Halbuki Ataturk’un 1919 Mayis’inda Samsun’a cikisi ile baslatilan Nutuk ardili tarih algisi bize hicbirsey anlatmiyor. Turkiye’nin tarihini anlamak icin en onemli surec olan 1908-1920 arasi donem onemsizlestirilerek bir tur sozumona “Cahilliyye Arabistan”i efsanesi yaratilmaya calisiliyor. Gecmisinden kopartilan bir gelisme sureci ya ulvi bir gucun bir kitap indirip, bir de peygamber salarak isler kotardigina inanan bir zihne ya da karanliklar icinden birdenbire cikivermis bir kahramanin herseyi adim adim ve buyuk fedakarliklarla kotardigina inanan bir zihne ozgu olabilir. 1920 sonrasini anlayabilmek icin anahtar olan surec 1908-1920 arasidir. Bu surecte 1908 devrimi olmus, Osmanli Birinci Dunya Savasina katilmis, 700 yillik impararatorluk parcalanmis, Balkanlar ve Kafkasya’dan yakin tarihin en buyuk Turk gocleri yasanmis, buna karsilik Anadolu’daki Rum ve Ermeni nufus surgun ve mubadele yontemleri ile Anadolu’dan atilmis, nufusun ucte biri yer degistirmis, tum toplum yapisi degismistir. Butun bu surecte kuskusuz en onemli tarihsel rol Ittihat ve Terakki’ye aittir. Serif Mardin’in kitabi, Ittihat ve Terakki’nin dusunsel olusumunu derinlemesine inceleyen bir eser oldugu icin ovguye layiktir. Ben eserdeki bazi noktalari paylasarak, buna ozetleme de diyebiliriz, kitabi okumamis olanlarin sureci daha iyi anlamalarini saglamaya calisacagim.

Giris

Herseyden once Mardin’in Tarik Zafer Tunaya’nin da katildigi bir tahlilini aktarmak gerekiyor. “Jon Turklerin hicbiri derin bir teori, ozgun bir siyasi formul veya zihinleri devamli olarak ugrastirmis bir ideoloji ortaya koymamistir.” (age, s. 24) Bunlardan bir tek Prens Sabahattin’i ayirmak gerekir. Yukardaki genellemeye Prens Sebahattin de dahil edilmis olmasina karsin yazar ona ayri bir yer ayirir: “Prens Sebahattin’in goruslerinin gercekten hayatimizin en derin koklerine dokunmus olmasi ve bu bakimdan kendi kendini elestirmeyi ancak yuzeysel bir anlamda anlayanlari rahatsiz etmis olmasidir. Gercek sudur ki Prens Sebahattin, bazilarinca, toplum “tabu”larimiza dokundugu icin begenilmemistir.” (age, s.292)

Yazar 1876-1895 arasinda Turkiye’de beliren Hurriyetci hareketlere dair bir girisle kitabina basliyor. Yeni Osmanlilarin devam eden etkileri, Scalieri komiteleri (Ali Sefkati Bey’in Istikbal gazetesi, Sait ve Cemal Beylerin Sadakat’i, Hilmi Hakki Beyin Curet’i ve Gencine-i Hayal ve Muruvvet gibi gazeteler), Georgiades (Tevfik Nevzat’in Hizmet’i, Refik Nevzat’in Sosyalist’i), Selim Faris (Hurriyet) ve Halil Ganem ( Turk-Suriye Islahat Komitesi) anlatiliyor. Bunun disinda Bulgaristan’daki falliyetler(Tarla, Dikkat, Serbest Bulgaristan, Ittifak, Sebat, Gayret, Muvazene, Kuvvet ve Tuna gibi gazeteler) ve Gaspirali Ismail Beyin Kazan’da cikardigi Tercuman’dan da bahsediliyor.

Jon Turklerin olusumunda iki okulun buyuk onemi var. Birisi Askeri Tibbiye digeri ise Mulkiye Mektebi. Jon Turklerin genelinde gorulen ve “biyolojik materyalizm” olarak adlandirilabilecek akimin koklenmesinde Askeri Tibbiye’de edinilen birikim onemli bir yer tutar. Askeri Tibbiye ogrencilerine “hayat” ve “sihhat” dini izahlarla degil biyolojik dengenin sonucu olarak anlatiliyordu. Yeni Osmanlilarda onemli yer tutan ve Suleyman Pasa araciligiyla askeri okullarda asilanmaya calisilan “vatan” ideolijisine ek olarak biyolojik-materyalist bir dunya gorusu, Jon Turklerin geleneksel-toplumsal manevi baglardan kolay kopuslarini aciklar. O yillarin dunyasinda diyalektik materyalizm cok populer bir akim olmasina karsin, Jonturkler bu akimi adeta yok sayarlar.