Akıllı Hans / Hayvanlar akıllı olabilir mi ?

[sodomo--]

Akıllı Hans 20. yüzyılın başında yaşamıştı, ama benzerlerine bugünde rastlanabilir.. Bu, akıllı Hanslar sık sık sirklerde ya da televizyon şovlarında boy gösterirler. Onlar çoğunlukla sayı saydıkları ya da zihinden matematik işlemleri yaptıkları söylenen atlar ya da köpeklerdir.
Biri hayvana 7+9'un cevabı nedir gibi bir soru sorar. Eğer Akıllı Hans bir köpekse cevabı havlayarak bildirir. Eğer atsa ayağı ile yere vurur. 16 defa havladıktan sonra ya da ayağını yere vurduktan sonra durur. Seyirciler şaşkınlık içindedir. Hayvan kafasında düşünüp cevabı bulmuş olmalıdır. Ne kadar akıllıca !

Asıl akıllı Hans, Von Osten adında bir Alman göstericiye aitti. Von Osten, atının sahip olduğu varsayılan matematik dehası sayesinde büyük paralar kazanmıştı. Atının marifetlerini sergilemek için düzenlediği halk gösterileri o kadar büyük ilgi topladı ki sonunda bilimsel kurumların da dikkatini çekti. Matematik işlemleri yapabilen, okuyabilen, kelimelerin harflerini sıralayabilen, müzikteki ses aralıklarını anlayabilen bir atın düşüncesi Berlin Üniversitesi Psikoloji Enstitütüsü Başkanı Profösör Stumpf'u o kadar meraklandırmıştı ki öğrencisi Oskar Pfungst'tan konuyla ilgilenmesini ve ne olup bittiğini öğrenmesini istedi.

Pfungst kısa bir süre sonra atın değil zihinsel matematik işlemi yapmak, sayı bile sayamadığı, buna karşılık yaptığının muhtemelen, sahibinin elinde olmadan yaptığı bazı hareketleri fark etmek olduğu sonucuna vardı. Sorun bunu kanıtlamaktı. Osten'e atın yeteneklerinin dikkatle denetlenen şartlar altında incelenmesini öğretti. Von Osten atın kendisinden beklenenleri yapabileceğine o kadar inanıyordu ki hemen kabul etti. Pfunst'un planı ata sahibinin cevabını bilmediği ya da yanlış bildiği bir soru sormaktı. Böyle yaptığında Akıllı Hans soruların hepsine yanlış cevabı verdi. Sadece eğer sahibi doğru cevabı biliyorsa ve o sırada yanındaysa doğru cevap veriyordu.

Anlaşılıyordu ki at doğru sayıda vuruşa ulaştığında Von Osten farkında olmadan belirli bir hareket yapıyordu. Örneğin attan yediye kadar sayması istendiğinde at ayağıyla yere vurmaya başlıyor, yedi defa vurduğunda Von Osten'in yaptığı belli belirsiz bir hareket ona yeterli sayıya ulaştığını ve durması gerektiğini söylüyor ve böylece atın sayı sayabildiği izlenimi doğuyordu.

Von Osten atına bu şekilde yardımcı olduğunu şiddetle reddediyordu ve gerçekten de rasgele bir izleyici onun hiçbir şey yapmadığını düşünebilirdi. At belli ki hafif bir gevşeme ya da hafif bir nefes verme gibi neredeyse farkedilmeyecek kadar belli belirsiz olan ve kasıtsız olarak yapılan bir şeye tepki gösteiyordu.

Pfungst, Von Osten'in belli belirsiz hareketini yanlış anda yapmasını sağlayınca at da yanlış cevap veriyor, Von Osten'in cevabı bildiği ve hareketi doğru anda yaptığı durumda Akıllı Hans'ın cevabı da doğru cevap oluyordu.

Daha sonra Pfungst, at ayaıyla yere vurmaya başladığı zaman Von Osten'in her defasında başını belli belirsiz aşağı eğidiğini ve doğru cevaba ulaştığında yine hafifçe yukarı kaldırdığını fark etti.
Atın tepki verdiği şeyin Von Osten'in bu kasıtsız hareketleri olduğu anlaşılıyordu. Bununla birlikte hayvan o kadar hassastı ki Von Osten'in kailarının hafifçe kalkması ya da burun deliklerinin büyümesi de atın doğru cevap vermesi için yeterliydi.

Bu hikayenin en hoş tarafı, Hans'ın toplama yapamayacağını çok iyi bilen kuşkucu Pfungst'un da atın fark edebileceği belli belirsiz hareketler yapmaktan kendini alıkoyamamasıydı. Böylece eğer Pfugst doğru cevabı biliyorsa Hans yine soruya doğru cevabı veriyordu.

Hans bir matematik dehası olmasa da değişik kişilerin belli belirsiz hareketlerini algılama açısından son derece "akıllı"ydı.


(Hayvanların sessiz dünyası-Marian Stamp Dawkins-TÜBİTAK popüler bilim kitapları)