'Neden?' kelimesi her soruda kullanılabilir mi?

[FayHattı]

Merhaba;
"Neden?" sorusu, her soruda kullanılabilir mi?
Ben, "neden" kelimesinin her soruda kullanılamayacağını, daha doğrusu "neden" soru kelimesinin altında yatan "niyet" kavramının her yerde kullanılamayacağını düşünüyorum. Çünkü bazı sorular var ki, soru hatalı olmasına rağmen o soruyu çözmeye çabalıyoruz ve belki de vakit harcıyoruz. Ve bırakın vakti, yapısı hatalı sorulardan hatalı sonuçlara da gidebiliyoruz. Spoiler: "Evren 'neden' var?"

"Neden" sorusunun altında yatan kavramlar; niyet ve sebep. Belki başka da vardır. Bir soruda "neden" kelimesini kullandığımızda ya niyet ararız, yada sebebini ima ederiz. 'Niyet' sorusunu sormak içinde, bu soruyu cevaplayacak varlığın zamanı idrak etmesi, düşünsel faaliyette bulunup muhakeme etmesi gerekir. Çünkü zaman; hareketi 'algılayan' varlıklar için varsa, muhakeme ise düşünsel faaliyette bulunanlar için var ise "neden" sorusu sadece düşünsel faaliyette bulunup muhakeme eden varlıklar için sorulmaz mı?
Mesela bir insana "Neden matematik çalışıyorsun?" diye sorduğumuzda bize "Çünkü bugün ilkten köklü sayılar konu anlatım çalışıp sonra da soru çözdüm" diye bir cevap vermez. Çünkü verdiği bu cevap matematiği 'nasıl' çalıştığının cevabıdır. Fakat ben ona "neden" sorusunu sordum ve altındaki kavramda niyet idi.
Bu yüzden bana gelecek cevap aslında şu olmalı: "Çünkü, ben x bölümünü okumak istiyorum. Bunun için gelecek zamanda sınava girmem gerek. Hem gireceğim sınavda, hemde okuyacağım bölümde matematik olduğu için, ben matematik çalışıyorum"
Soruyu cevaplayan kişi zamanı idrak edecek ve düşünsel faaliyette bulunup muhakeme edecek donanımını taşıyor. Dolayısıyla "neden" sorusu sorulabilip cevap alınabiliyor.

Fakat bazen bu neden sorusunun yanlış yerde kullanıldığını düşünüyorum. Mesela "Evren neden var?" Bu soruda evrenin ancak 'nasıl' olduğu ile ilgilenilir. Bu da "neden" kelimesinin diğer alt kavramı olan sebep ile alakalıdır. Fakat böyle sorulardan 'nasıl'dan başka bir şey aranamaz ki. Çünkü neden(niyet) anlamında soracağımız sorular, zamanı idrak eden ve düşünsel faaliyette bulunanlar için sorulabilir? Evren veya başka bir madde; zamanı algılayamıyor ve düşünsel faaliyette bulunacak bir mekanizmaya da sahip değilse, neden diye bir soru sormakta hata olur.
Aynı şekilde "Doğa yasaları neden var?" veya bunun gibi maddeye sorulan ve özellikle arkasında teolojik bir anlam arayan 'neden' sorular hatalıdır.
Mesela bir ağaç için "Ağaç neden çiçek açar?" diye sorduğumuzda olayın 'nasıl' olduğunu açıklarız. Oradaki "neden" kelimesi ancak 'nasıl' olduğunu açıklayabilir, niyet veya anlam değil. Başka bir anlamda kullanamayız. Çünkü ağaç, zamanı idrak edip düşünce faaliyetinde bulunan bir varlık değil.
"Evren neden düzen içinde?" gibi sorularında ardında anlam ve niyet aramayı kavramın özelliğinden dolayı hatalıdır, değil mi? Ancak böyle sorular bize 'nasıl' cevabını verebilir, niyet veya amaç değil. Çünkü onu karşılayabilecek mekanizmaya sahip değiller.

Fakat bazı istisnai durumlar da var. Mesela "araba neden var?" diye sorabiliyoruz. Arabanın kendisinde düşünce yetisi olmasa bile, onu tasarlayan ve bir amaca göre işlev kazandıran bir özne var, insan var, yani zamanı idrak edip düşünebilen bir varlık var.
+"Araba nasıl frenler?"
-"Pedala bastığımıza pistonlar harekete geçer, pistonun hareketi ile balatalar diski sıkıştırır ve tekerleklerin dönmesini engeller"(doğru yada yanlış)
+"Peki, araba 'neden(niyet)' frenler?"
-"Çünkü yavaşlaması için."
Araba zamanı idrak edebilir mi? Düşünsel faaliyette bulunacak bir donanıma sahip mi? Hayır. Bunun sebebi, bunu kontrol eden bu donanıma sahip bir varlık var, bu da insan.

Yani vurgulamak istediğim şey şu; düşünsel faaliyet taşımayan varlıklara "neden" sorusunu sorduğumuzda cevaplayabileceğimiz şey 'nasıl' ile ilgili olmalı. Diğer türlü kullanılan kavramlarda soru hatalı duruma düşüyor. Bu yüzden "Evren neden var?" tarzındaki sorular hatalıdır çünkü niyetin/ anlamın olduğu önkabullerini içerir ve bu önkabuller hatalıdır.

Siz ne düşünüyorsunuz?