Karl Popper ve yanlışlamacılığı

[Andrew]

Karl Popper ve Thomas Kuhn birbirlerinin fikirlerini elestirse de, aslinda yaklasimlari sanildigi kadar zit degil, hatta birbirini tamamliyor olabilir. Ikisi de bilimin dogasi ve bilimsel bilginin nasil gelistigi konusunda onemli seyler soyledi, ama farkli sorulara cevap ariyorlardi.

Popper ideolojik teorilerle bilimsel teoriler arasindaki farki aciklamaya calisti. Ona gore sadece bilimsel teoriler birikimli olarak ilerliyor. Kuhn ise ideolojinin nasil bilime donustugunu ve bir donemin bilimsel aciklamalarinin nasil eskiyip gecersiz hale geldigini inceledi. Popper'in en onemli fikri "yanlislanabilirlik" kriteriydi. Buna gore bilimsel teoriler surekli test edilmeli ve yanlislanmaya calisilmali. Kuhn'un en onemli kavrami ise "paradigma"ydi. Yani bilim insanlarinin paylastigi ortak bakis acisi ve calisma bicimi. Popper bilimsel dusunceyle ideolojik dusunce arasindaki siniri belirlemeye cok kafa yordu. Zamanin bilim felsefelerini inceledi ama hicbirini tam olarak benimsemedi, kendi ozgun fikirlerini gelistirdi. Popper resmen kabul etmese de aslinda Pragmatizm'den etkilenmisti. Charles Peirce'i cok begeniyordu ama onunla kafasi uyusmuyordu. Uyusmayan sey de dogruluk kriteri.

Pragmatistler "ise yarayan" seyin dogru oldugunu soyluyordu. Yani sonuclari tahmin etmemizi ve kontrol etmemizi saglayan sey dogrudur diyorlardi. Popper bilimin bir arac oldugu fikrine katiliyordu ama teorilerin sadece arac olmadigini dusunuyordu. Ona gore teoriler dunya hakkinda gercek tahminlerdi. Ama bunu kanitlanamaz bir inanc olarak goruyordu, kesin bir bilgi olarak degil.

Popper, Pragmatistlerin dogrulama kriterini tutarsiz buluyordu. David Hume zaten deneyimle dogrulamanin mumkun olmadigini ileri surmustu. Popper'a gore bilimsel yontemle kesin olarak yapilabilecek tek sey yanlislamaydi. Popper'a gore bilimsel bir teori, deneyimle curutulebilecek evrensel bir ifade olmaliydi. Teoriden cikarimlar yapip bunlari gozlemlerle karsilastirarak, tek bir gozlemden yola cikip teorinin yanlis oldugu sonucuna varilabilmeliydi. Bu tumdengelimli bir akil yurutmeydi aslinda, tumevarimli gibi gorunse de. Popper bazi onermelerin digerlerinden daha guvenilir oldugunu soyluyordu. Cunku daha cok seyi daha kapsamli acikliyorlar ve zaman icinde curutme cabalarina daha iyi direniyorlardi. Yani ona gore, amacimiz teorilerin dogrulugunu test etmek degil, onlari yanlislamaya calisarak guclendirmek olmaliydi.

Popper'in argumanini ozetlersek: Bilimsel bir teori, belirli olaylarin gerceklesmesini acikca dislamali ki, bu olaylar gerceklesirse teorinin yanlislandigi kesin olsun. Bir teori ne kadar cok yanlislama girisimine direnirse o kadar guclenir. Boylece gelecegi tahmin etmede daha guvenilir hale gelir. Ama yine de gercegi tam olarak yansittiginin garantisi yoktur.