Hermetik Tanrı ve Demiurgos nedir?

[Muhyiddin Arabi]

ÖZETİ

Antik dünyanın filozofları, teologları ve mistikleri, nihai varlığın (tüm varlığın ötesindeki varlık), fiziksel evreni (yıldızsal ve karasal dünyalar dahil) yaratan varlıktan farklı olduğuna dair ortak, ancak oldukça farklı bir görüş geliştirmişlerdir. Kozmosun yaratılmasından sorumlu olan bu varlık, genellikle Yunanca'da Demiurge (zanaatkar veya zanaatçı) olarak adlandırılmıştır ve bu kavramın kökeni Plato'nun Timaeus'una kadar uzanır. Demiurge kavramı, Plato'nun ilahi ama maddeyle sınırlı Demiurge'ünden, Sethian Gnostiklerin kâbus yaratan Yaldabaoth'una ve onun şeytani gezegen arkonlarına kadar zengin ve çeşitlidir. Ancak bu kavramlar arasında Hermetik Demiurge, özellikle güzel, iyimser ve yüce olmasıyla öne çıkar.


Hermetikizm ve Kozmos Görüşü

Hermetik gelenek, sentezlenmiş öğretmen Thoth Hermes'in öğretilerinden türemiştir. Hermetika, insan doğasının temelden ilahi olduğunu öğretir. İnsanın, hürmet (eusebia) ve etik bir yaşam pratiği yoluyla bu gerçeği fark etmesi gerekir. Hermetik kurtuluş teorisi, insanın, tüm gerçekliğin temeli olan parlak ilahi bir varlığın ifadesi olduğunu ileri sürer. Bedenlenme sürecinde ruh, fiziksel bedeni çözülmeye mahkum eden ve bizi fiziksel görünüşleri gerçek sanmaya iten şeytani astral güçlere (kader) bulaşır. Hermetik öğretiler, ahlaki yaşam, inisiyasyon ve ilahi olana saygı yoluyla bu şeytani etkilerden kurtulmayı ve daha yüksek bilincimiz (noose) aracılığıyla ilahi ışığa geri dönmeyi amaçlar.

Hermetik kozmos, Sethian Gnostiklerin psikopatik bir demiurge tarafından korunan bir hapishanesi olmaktan uzaktır. Bunun yerine, Hermetik Demiurge, evreni iyilik, uyum ve güzellik olarak, tüm ışığın ötesindeki Işığın iradesinin ve aklının bir uzantısı olarak ifade eder. Hermetik kozmolojide, kozmosun kendisi bir tür tanrısal bedendir ve uzayın kendisi ilahi zihnin (noose) bir uzantısıdır. Bu görüş, antik dünyadaki en iyimser metafiziklerden biri olabilir.


Hermetik Metinlerdeki Zorluklar ve Demiurge Pozisyonları

Hermetikizm, birincil hedefi kurtuluş olan tutarlı, sistematik bir felsefe okulu değildi. Bu durum, metinlerin Demiurge de dahil olmak üzere birçok konuda şaşırtıcı derecede farklı pozisyonlar sunmasına neden olur. Hermetika'nın genellikle monistik ve iyimser bir çekirdeği olsa da, zaman zaman radikal düalist unsurlarla kesintiye uğrar. Örneğin, gezegenler bazen hayırsever armağan vericileri olarak, bazen ise bedenlerimizi ele geçiren şeytani varlıklar olarak görünürler. Bilim insanları, bu çelişkilerin, metinlere daha sonraki dönemlerde eklenen dualist/Gnostik yorumların veya Bizanslı editörlerin Hristiyan hassasiyetlerinin sonucu olabileceğini düşünmektedir. Bu nedenle, Demiurge veya kurtuluş hakkındaki "gerçek" Hermetik pozisyonu tam olarak belirlemek zordur.

Hermetik metinlerde iki temel pozisyon mevcuttur:

1. Demiurge'ün Reddi: Bazı metinler, ikincil bir yaratıcının (Demiurge) varlığını tamamen reddeder. Bunun nedeni, iki yaratıcının yaratıcı süreçte rekabet edeceği ve kozmosun tekil uyumunun tek bir yazarın varlığını kanıtladığı inancıdır. Corpus Hermeticum 14, ikincil bir yaratıcı veya demiurge hakkındaki konuşmaları "saçma bir laf kalabalığı" olarak nitelendirir. Bu metinlere göre, kozmos, görünmez Yaratıcının görünür boyutudur.

2. Güneşsel Demiurge: Corpus Hermeticum 16, bu konuda önemli bir farklılık gösterir; ilahi Güneş (S U N) Demiurge olarak hareket eder. Güneş, ilahi irade ve aklın kanalını, yaşamı sürdüren ve uyumlaştıran gücü temsil eden ikincil bir tanrıdır. Güneş, ilahi noose (yüksek bilinç) ile dolu bir kap ve ajandır.

Corpus Hermeticum 16'da ayrıca, Güneş ile Dünya arasında, doğal afetleri gerçekleştiren ve asebia (saygısızlık) nedeniyle insanları cezalandıran şeytani taburlar (demones) bulunur. Bu varlıklar, doğumumuzda bedenlerimize sızar ve dünyevi/bedensel işler üzerindeki kontrolleri "kader" olarak adlandırılır. Ancak, noose'umuz bu şeytani düzenlemelerden muaftır; yalnızca noose aracılığıyla algılamayı öğrenerek etkilerinden kurtulabilir ve ilahi ışığa geri dönebiliriz.


Yaratılış Mitosları

Hermetik metinlerde birden fazla yaratılış hikayesi bulunur. Bu hikayeler, inisiyelerin kendileri, kozmos ve ilahi olanın nasıl engin ve yüce bir bütün içinde birbirine bağlandığını anlamalarına yardımcı olarak kurtuluşa ulaşmalarını sağlamak amacıyla mevcuttur.

• Corpus Hermeticum 1 (Poimandres): Hermes Trismegistus, en yüksek gerçekliğin bir tezahürü olan noose'uyla iletişim kurduğu bir rüya vizyonu alır. Burada, primal babasal ışığın, Logos (ilahi konuşma/akıl) ile birleşerek kozmosun varoluşa geldiği anlatılır. İnsanlık, primal babadan çıkar ve güzelliğinin yansımasına aşık olarak doğaya gönüllü bir iniş gerçekleştirir; bu erotik arzu, insanın fiziksel bir beden almasına neden olur. Metin, Eros'un ölüm nedeni olduğunu belirtir. Ancak, ölüm bir yanılsamadır; gerçek insanlık (noose) ebedidir.

• Corpus Hermeticum 1'in sonundaki bir ekte, primal ebeveyn ve Logos'tan ayrı, yangın ve rüzgar tanrısı olarak ikincil bir yaratıcı varlık (Demiurge) bulunur. Bu varlık, Sethian Gnostiklerin Arkonlarına çok benzeyen kötü niyetli gezegenleri yönetir. Ancak bu negatif gezegen görüşü, Hermetika'nın genel ruhuna yabancıdır.

Sonuç olarak, Hermetik sistem, evreni bir bütün olarak iyilik, güzellik ve uyumun ebedi bir tezahürü olarak görerek, Güneşsel Demiurge figürünü hayırsever ilahi iradenin bir aracı olarak sunar.

--------------------------------------------------------------------------------
Karmaşık Konuya Açıklama Getiren Bir Metafor:

Hermetik kozmolojiyi ve Demiurge kavramını, bir sanat galerisine benzetebiliriz: En yüce Tanrı (Ultimate Being), galerinin görünmez ve kavranamaz mimarıdır; O, tüm güzelliğin kaynağıdır. Evren (kozmos) ise bu mimarın iradesinin ve aklının somutlaşmış halidir; yani, galerinin kendisi, mimarın görünürdeki mükemmel dekorasyonu (cosmos, Yunanca'da "süslemek" anlamına da gelir). Bu senaryoda, Güneşsel Demiurge, mimarın eserinin bakımını yapan ve ona sürekli enerji veren, mimarın niyetini en görünür şekilde yansıtan ve ışıklandıran gözetmen (conduit/agent) rolünü üstlenir. Galeri mükemmel olduğundan, yargılanması veya yok edilmesi gerekmez; yalnızca sürekli yenilenme döngüsündedir.