Tevrat, İskenderiye Kütüphanesi'nde mi Yazıldı? - Russell Gmirkin ve MÖ 270 Tezi

[Muhyiddin Arabi]

Türkçe Özeti


Bu metin, Russell Gmirkin ile yapılan ve Eski Ahit'in (özellikle Pentateuk/Tanah'ın ilk 5 kitabı) Helenistik dönemde (MÖ 3. yüzyıl) kaleme alındığını ve Platon, Manetho ve Berossus gibi kaynaklardan yararlandığını öne süren çalışmalarına odaklanan bir röportajın özetidir.

İşte metnin Türkçe özeti:

Araştırmanın Kapsamı ve Başlangıcı

Russell Gmirkin, Eski Ahit'i Hellenistik metinlerle karşılaştıran kapsamlı çalışmalar yapmıştır. Çalışmaları, Eski Ahit'in Platon, Manetho ve Berossus gibi MÖ birinci binyılın sonlarına ait metinlere aşina olduğunu ve onlardan yararlandığını iddia etmektedir. Gmirkin'in araştırmaya başlamasının nedeni, Barossus ve Tekvin arasındaki paralellikleri fark etmesi ve ardından Philipe Wadenboom'un, Musa kanunları ile Platon'un kanunları arasındaki sayısız paralelliği sistematik olarak kataloglayan bir kitabına rastlamasıdır. Antik dönem bilginleri Musa'nın Platon'dan bin yıl daha eski olduğunu varsaysa da, Gmirkin ve Wadenboom tersinin muhtemel olduğu konusunda hemfikirdir.

Platon ve Tanah Arasındaki Temel Paralellikler

Gmirkin'e göre, Platon'un eserleri ile Tanah arasında çarpıcı benzerlikler bulunmaktadır:

1. On İki Kabile Sistemi: Platon, ideal ulus için 12 kabileden oluşan bir sistemi savunmuştur. Bu tür bir sistem, Antik Yakın Doğu'da bulunmazken, Yunan dünyasında yaygındı (görevlerin yıl boyunca kabileler arasında dönüşümlü olması nedeniyle).

2. Teokratik Yönetim ve İlahi Yasalar: Platon, teokratik bir hükümet biçimini savunmuş ve bu "tanrılar tarafından yönetilme" sistemini desteklemek için, bir ulusun yasalarını "kadim ve ilahi olduklarına ve zamanın başlangıcından beri hiç değiştirilmediklerine" dair vatandaşları ikna etmesi gerektiğini belirtmiştir; bu durum Tevrat'ta görülen yaklaşımdır.

3. Ulusal Edebiyat Fikri (İbrani Kutsal Kitabı/TANAH): Platon ayrıca, bu ilahi yönetimi desteklemek amacıyla tüm bir ulusal edebiyatın yaratılmasını önermiştir. Bu metinler, halkın okuyabileceği yegâne onaylanmış kutsal metinler olacak ve tüm eğitim sistemi buna dayandırılacaktı. Gmirkin, Platon'un temelde bir Tanah, yani ulusal bir edebiyat fikrini icat ettiğini ve bunun Antik Yakın Doğu'da veya Yunan dünyasında görülmeyen en çarpıcı özelliklerden biri olduğunu belirtir.

Pentateuk'un (Tanah'ın ilk beş kitabına (Yaratılış, Mısır'dan Çıkış, Levililer, Çölde Sayım, Yasa'nın Tekrarı/Tesniye) verilen isimdir ve Musevilik ile Hristiyanlık için kutsal bir metin grubunu oluşturur.) Geç Tarihlenmesi ve Kanıtlar

Gmirkin, Pentateuk'un (Tanah'ın ilk beş kitabı) MÖ 3. yüzyılda (yaklaşık MÖ 270) Helenistik dönemde kaleme alındığı sonucuna varmıştır. Bu geç tarihlemeyi destekleyen temel argümanlar şunlardır:

• Septuagint ile Eş Zamanlılık: Gmirkin, Septuagint'in (Tanah'ın Yunanca çevirisi) ve temelindeki İbranice metnin MÖ 3. yüzyılda neredeyse eş zamanlı olarak yazıldığına inanmaktadır. Septuagint, "çok sert, kelimesi kelimesine bir çeviri" olup, temeldeki İbranice metinle aynı olduğunu göstermektedir.

• Erken Kaynaklarda Kanıt Yokluğu: MÖ 450 ila MÖ 400 yıllarına ait Elephantine papirüsleri, Yahudi askeri kolonistlerinin yazışmalarını içerir, ancak bu belgelerde herhangi bir dini yazıya, Musa'ya, İbrahim'e veya Davut'a atıf bulunmamaktadır. Kolonistler, Tesniye Kanunu'nu ihlal ederek kendi tapınaklarına sahipti ve Şabat'a uymuyorlardı. Bu durum, MÖ 400 gibi geç bir tarihte bile Tevrat'taki emirlerin ve yazılı metinlerin var olmadığına dair güçlü bir kanıttır.

Musa ve Çıkış Hikayesinin Kaynakları

Çıkış hikayesi, Gmirkin'e göre iki temel kaynağa dayanmaktadır:

1. Abderalı Hekataios (MÖ 320-315): Bu Yunan yazar, Musa figüründen bahseden bilinen en eski kaynaktır. Hecataeus'un kurgusal temel hikayesinde, Mısırlı bir asilzade olan Musa, Mısır'dan bir kolonizasyon seferiyle ayrılarak tamamen ıssız olan Yahuda'ya gitmiş; Kudüs'ü başkent olarak kurmuş, tapınağını inşa etmiş ve Platon'un tavsiye ettiği gibi 12 kabileli bir anayasa ve yasalar oluşturmuştur.

2. Manetho (MÖ 285 civarı): Mısırlı rahip Manetho, Asyalıların (Hiksoslar ve cüzzamlılar/Osarseph) Mısır'dan Yahuda'ya sürülmesiyle ilgili iki "skandal" hikaye anlatmıştır. Manetho, bazı kişilerin bu kötü rahip Osarseph'i, Hecataeus'un bahsettiği Musa ile ilişkilendirdiğini eklemiştir.

3. Çıkış'ın Oluşturulması: Çıkış Kitabı, Hecataeus'un ana hatlarını kullanırken, aynı zamanda Manetho'daki olumsuz iftiralara bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.

Yaratılışta Kaynakların Birleştirilmesi

Pentateuk, hem Mezopotamya hem de Yunan kaynaklarından beslenen eklektik bir yapıya sahiptir:

• Tekvin ve Timaeus: Yaratılış 1-3'ün, Platon'un Timaeus'taki iki yaratılış hikayesinden (kozmosun mükemmel yaratılışı ve ölümlü yaşamın Tanrı'nın oğullarına devredilmesi) doğrudan etkilendiği ve Yaratılış 1'deki kozmik yaratıcının Yaratılış 2'deki "daha küçük, ölümlü tanrı" Yahve'den farklı olduğunu gösterdiği savunulmaktadır.

• Tufan Hikayesi (Mezopotamya ve Hellenistik): Tufan hikayesinin ana olay örgüsü (gemi, hayvanlar, kuşların salınması) açıkça Mezopotamya kökenlidir (Gılgamış Destanı). Ancak, Tufan'ın nedeninin "gürültücü insanlar" yerine ahlaki yozlaşma olması, Platon'un Critias'taki Atlantis hikayesine dayanmaktadır. Atlantis hikayesinde de yarı ilahi yöneticiler insani kadınlarla evlenerek yozlaşır ve bu durum ahlaki bir ceza olarak tufana yol açar.

• Adem ve İnsanın Yaratılışı: Adem'in topraktan yaratılması, hem Prometheus efsanesindeki kil kullanımı hem de Platon'un Timaeus'taki insanın yeryüzü, ateş ve sudan yaratıldığı fikriyle paraleldir.

Belgesel Hipotez ve Telif

Gmirkin, Belgesel Hipotez'in (J, E, D, P kaynakları) Tevrat'taki farklı sesleri tanımlama noktasında güçlü olduğunu kabul etmektedir. Ancak, bu kaynakların yüzlerce yıl arayla yazıldığı varsayımını reddeder, çünkü bu kronoloji için kanıt yoktur. Bunun yerine, Gmirkin, bu kaynakların (J, E, P, D) çağdaş, işbirlikçi yazarlar olduğunu öne sürer. Bu bilginler (Yahudi ve Samiri), II. Ptolemaios Philadelphus'un İskenderiye Kütüphanesi için Musa'nın yasalarını istemesi üzerine bir araya gelmiş ve Tevrat'ı İskenderiye'de birlikte kaleme almışlardır.,

Motivasyon, hem kütüphane için uluslararası bir prestij baskısı (Yunanca Septuagint) oluşturmak hem de MÖ 270 civarında teokratik bir yönetim biçimine geçen yeniden icat edilmiş Yahudi ulusu için yetkili yeni yasalar sağlamaktı.

--------------------------------------------------------------------------------
Özetleyici Analoji:


Russell Gmirkin'in tezi, Tevrat'ın bir antik mirasın koleksiyonu olmaktan ziyade, Helenistik dönemde İskenderiye Kütüphanesi'nin siparişi üzerine hazırlanmış, dönemin en popüler edebi ve felsefi eserlerinden (Platon'un siyaset felsefesi ve Yunan ile Mezopotamya mitleri) unsurları birleştirerek oluşturulmuş yeni bir ulusal kuruluş belgesi olduğu fikrine dayanmaktadır. Bu, modern bir yazarın Shakespeare'den alıntı yapması yerine, Shakespeare'in eserlerini kendi çağdaşlarının romanlarından ve güncel siyasi görüşlerinden yola çıkarak yazması gibi, geleneksel tarih anlayışını tersine çeviren bir yaklaşımdır.